Poland

Tom niniejszy jest owocem badań prowadzonych w ramach międzynarodowego projektu “Narodziny nowoczesnego konstytucjonalizmu 1776-1849” [The Rise of Modern Constitutionalism / Die Anfänge des modernen Konstitutionalismus, 1776–1849], kierowanego przez prof. Horsta Dippel z Uniwersytetu w Kassel. Po wielu tomach reprezentujących dorobek konstytucyjny krajów europejskich oraz Ameryki Północnej i Południowej, ukazuje się wydany w jednolitej redakcji zbiór źródeł polskiego prawa konstytucyjnego[1].

Wydawcy postawili przed sobą zadanie przygotowania zbioru możliwie wyczerpującego zagadnienie w granicach wskazanej cezury czasowej. Niewątpliwym walorem niniejszej pracy jest wykorzystanie jako podstawy autentycznych tekstów konstytucji (polskich, francuskich, niemieckich), wraz z istniejącymi oficjalnymi tłumaczeniami[2], co podnosi jego użyteczność dla badacza obcojęzycznego. Jednocześnie wspólne dla całego cyklu reguły wydawnicze przesądziły o konieczności odejścia od polskich instrukcji wydawniczych, na rzecz maksymalnej wierności tekstowi oryginalnemu. Z reguły dokonywano jedynie korekty oczywistych błędów drukarskich, pozostawiając oryginalny, archaiczny tekst, niejednokrotnie – w przypadku chociażby tekstów francuskich – zawierający błędy gramatyczne (spolonizowana czy zlatynizowana francuszczyzna).

Zbiór stanowi obszerne zestawienie aktów konstytucyjnych (konstytucji, statutów organicznych, patentów), obowiązujących u schyłku Rzeczypospolitej szlacheckiej, a następnie na ziemiach polskich pod zaborami do 1848 r. Wspólne reguły wydawnicze cyklu zadecydowały także o umieszczeniu w zbiorze najważniejszych projektów konstytucyjnych, nie uwieńczonych sukcesem, w pierwszej mierze tekstów projektów oficjalnych[3]. Wydawca podjął jednak decyzję o nieuwzględnianiu specyficznego dla polskich zagadnień ustrojowych we wskazanym okresie ustawodawstwa władz powstańczych (ustawodawstwo insurekcyjne czy Sejmu Rewolucyjnego [1831]). Pewne wątpliwości budzić może także nieobecność aktów pochodzących z zaboru pruskiego. W tym przypadku nie można jednak wskazać partykularnych aktów rangi konstytucyjnej, jak chociażby aktu, który formalnie przyznawałby Wielkiemu Księstwu Poznańskiemu (1815–1848/50) prawa narodowe, zagwarantowane w Acte Général kongresu wiedeńskiego[4]. W ostatecznym wyborze tekstów, poprzedzonym dyskusjami między historykami a historykami prawa, dokonano ponadto pewnych koncesji na rzecz spoistości projektu, którego jeden z elementów stanowi nasz wybór.

Edycje tekstów zaopatrzone są w krótkie noty wydawnicze (dane dotyczące oficjalnej publikacji, ewentualnych tłumaczeń, jak i okresu obowiązywania). Podano także wybrane pozycje literatury, a piori zastrzec jednak należy, że bardzo wąski, autorski wybór stanowi jedynie zaproszenie do badań. Szeroką bibliografię przedmiotu znajdzie czytelnik przede wszystkim w zasadniczej dla badań nad historią polskiego konstytucjonalizmu pracy zbiorowej pod redakcją M. Kallasa: Konstytucje Polski. Studia monograficzne z dziejów polskiego konstytucjonalizmu, Warszawa 1990, t. I[5]. Sporządzono ponadto ułatwiający orientację indeks rzeczowy.

Czas na kilka uwag szczegółowych. Wybór otwierają teksty jeszcze osiemnastowieczne, reprezentujące zarówno dorobek konstytucjonalizmu z okresu państwa suwerennego (Konstytucja Trzeciego Maja [1791] i konstytucje grodzieńskie [1793][6]), jak i już zaborczego (projekt konstytucji galicyjskiej [1790]). Podstawą edycji Konstytucji majowej jest faksymile jednego z oryginalnych manuskryptów. Odnotowano także odchylenia w jednym z najwcześniejszych druków Drukarni Rządowej M. Grölla, przy czym niezwykle pomocne było krytyczne opracowanie J. Koweckiego[7]. Edycja projektu konstytucji galicyjskiej, zwanej Magna Charta, przygotowana została na podstawie współczesnego druku Kortuma (Jassy 1790), z uwagi na niemożność dotarcia do manuskryptu, zaś jej zmodyfikowanej wersji, tzw. Charty Leopoldiny, na podstawie manuskryptu przechowywanego w wiedeńskim Haus-, Hof-, und Staatsarchiv[8]. Dla edycji konstytucji grodzieńskich wykorzystano druk Konstytucji Grodzieńskich – Praw Kardynalnych, w Zbiorze Praw, cz. II, w posiadaniu Katedry Historii Państwa i Prawa Polskiego Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu.

W dalszej kolejności w tomie znalazły się teksty konstytucji niesuwerennych tworów państwowych. W przypadku Zasad Konstytucji Królestwa Polskiego [1815] wersja francuskojęzyczna przygotowana została na podstawie przedruku u J. Bojasińskiego (1902), z uwagi na wielkie trudności w dostępie do oryginalnego druku (wycofane zostały po wejściu w życie właściwej konstytucji[9]), wersja polska zaś w oparciu o oryginalny manuskrypt przechowywany w Archiwum Druckich – Lubeckich w Bibliotece Czartoryskich w Krakowie. Edycję autentycznego tekstu francuskiego Konstytucji Księstwa Warszawskiego [1807] przygotowano na podstawie manuskryptu przechowywanego w Saskim Archiwum Państwowym w Dreźnie (Sächsisches Staatsarchiv, Hauptsaatsarchiv Dresden), zaś edycję późniejszego tekstu polskiego - na podstawie druku w Dzienniku Praw Księstwa Warszawskiego, odnotowując różnice między pierwszym wydaniem w Gazecie Korespondenta Warszawskiego z 1807 r. a wydaniem oficjalnym. W przypadku aktów konstytucyjnych obowiązujących na terenie zaboru rosyjskiego, ujęto w zbiorze Konstytucję Królestwa Polskiego (Ustawa Konstytucyjna [1815]), Artykuł Dodatkowy [1825], Statut Organiczny [1832], w językach, w jakich opublikowane zostały w Dzienniku Praw Królestwa Polskiego. Spośród ustawodawstwa dotyczącego Wolnego Miasta Krakowa zawarto w edycji niniejszej teksty I konstytucji [1815] wraz z Traktatem Dodatkowym, II konstytucji [1818] oraz III konstytucji [1833] wraz z Artykułami Przechodnimi i nowelizacjami, wykorzystując autentyczne wersje francuskie oraz oficjalne tłumaczenia polskie, w przypadku zaś tzw. konstytucji rozwiniętej [1818] - także tłumaczenie łacińskie[10]. W przypadku Galicji uwzględniono ponadto Patent Stanowy [1817], którego autentyczne wersje: niemiecka i polska, równolegle opublikowane zostały w Continuatio Edictorum et Mandatorum Universalium in Regnis Galiciae et Lodomeria (tzw. Pilleriana) oraz tekst Petycji Lwowskiej [1848], jako że w równoległym tomie czeskim znalazł się tekst współczesnej Petycji Praskiej. Opublikowano cztery wersje językowe Petycji Lwowskiej (polską, niemiecką i dwie wersje ukraińskie: w ówczesnym języku ukraińskim, w cyrylicy oraz wersja w ówczesnym dialekcie ruskim]), na podstawie współczesnych druków ulotnych, odnalezionych w Österreichisches Staatsarchiv (Haus-, Hof- und Staatsarchiv). W przypadku tzw. rozwiniętej wersji petycji, odczytanej cesarzowi, zmuszeni byli wydawcy poprzestać na przedruku z pracy Karola Widmanna, poświęconego życiu Franciszka Smolki[11], ponieważ nie udało się odnaleźć ani w archiwach polskich, ani też w Hauf- Hof und Staatsarchiv manuskryptu lub oryginalnego druku rozszerzonej redakcji petycji.

Z uwagi na swą specyfikę zbiór niniejszy stanowić może ważne pendant do istniejących zbiorów, w dużej mierze trudno już dziś dostępnych – zarówno częściowych, opracowanych według kryterium dzielnicowego czy też chronologicznego[12], jak i licznych całościowych zbiorów konstytucji państwa polskiego[13]. Wyróżnia go z pewnością wierne podejście do języków oficjalnej publikacji, jak i odnotowanie dostrzeżonych w literaturze różnic w tłumaczeniach, może zatem służyć pomocniczo również w badaniach historycznych prowadzonych przez filologów czy też obcojęzycznych historyków i historyków prawa.

W ostatnich słowach pragnie autorka złożyć szczególne podziękowania na ręce Pana Prof. Horsta Dippla, który będąc prawdziwym spiritus movens całego gigantycznego przedsięwzięcia, dokonał pierwotnego wyboru źródeł polskich i nieustannie czuwał nad właściwym przebiegiem badań, a następnie prac wydawniczych. Zbiór nie powstałby jednakże bez wielkiego wkładu pracy i ogromnej wnikliwości niemieckiego edytora, Pani Miriam Leitner z Uniwersytetu w Kassel. Nieodzowne jest odnotowanie pomocy Pana Olega Subbotina przy edycji tekstów w języku rosyjskim, oraz Pani Valérie Courtas przy edycji Magnae Cartae oraz Charty Leopoldiny. Serdecznie dziękuje także autorka Panu dr Andrzejowi Gulczyńskiemu z Katedry Historii Państwa i Prawa Polskiego Wydziału Prawa Uniwersytetu Adama Mickiewicza, który jest autorem zdjęć druku Konstytucji Grodzieńskich, wykorzystanych na stronie internetowej projektu.